Η επιστροφή της Οδύσσειας στην Ευρώπη

// Γράφει ο Χορτοφάγος //

Ένα σχεδόν κατεστραμμένο αλλά επιβλητικό, σκούρο γαλάζιο, με ψηλό κατάρτι, ξύλινο σκάφος, μήκους 30 περίπου μέτρων έχει τοποθετηθεί στην προκυμαία του Αρσενάλε, του παραδοσιακού ναυπηγείου της Βενετίας. Αυτό το σκελετωμένο θαλάσσιο κήτος σφραγίζει τη φετινή Μπιενάλε της Βενετίας, που μεγάλο μέρος της φιλοξενείται πάντα στα ναυπηγεία.

Το πλοίο βούλιαξε στις 18 Απριλίου του 2015 στη θαλάσσια περιοχή του νησιού Λαμπεντούζα, του νοτιότερου σημείου της ιταλικής επικράτειας, πολύ κοντά στην Λιβύη. Επέβαιναν 700 έως 1100 ανθρώπινες ψυχές. Οι περισσότεροι πνίγηκαν. Ήταν οικογένειες προσφύγων από την Αφρική και την Ασία που νόμιζαν ότι είχαν επιβιβασθεί στο σκάφος της σωτηρίας τους. Ο καπετάνιος Μοχάμεντ Αλί Μαλέκ καταδικάσθηκε σε βαριά ποινή για μαζικό έγκλημα. Ο ποιητής Josué Guébo από την Ακτή Ελεφαντοστού έγραψε ένα εκτεταμένο ποίημα με τίτλο «Σκέψου την Λαμπεντούζα». Σε αυτό, o βραβευμένος Aφρικανός δημιουργός αντιμετωπίζει το ναυάγιο σαν μια επανάληψη του μύθου του Οδυσσέα.

«Το Πλοίο Μας» (Barca Nostra) στην προκυμαία του Αρσενάλε είναι το αλιευτικό σκάφος που βυθίστηκε στη Μεσόγειο το 2015, με αποτέλεσμα να χαθούν 700 ως 1100 ανθρώπινες ζωές. Μεταφέρθηκε από τη Σικελία στη Μπιενάλε της Βενετίας με πρωτοβουλία του Κριστόφ Μπίχελ, ως «μνημείο μιας ανθρώπινης τραγωδίας».

Με ένα τρόπο εντυπωσιακό, η σκιά της Οδύσσειας πλανάται πάνω από τη σημερινή σύγχρονη Ευρώπη και όλο το σημερινό κόσμο. Είναι πραγματικά περίεργο, αλλά κατά τη γνώμη αρκετών κλασικών φιλολόγων, το σκάφος των προσφύγων βούλιαξε σε ένα σημείο της θαλάσσιας διαδρομής του Οδυσσέα από την ακτή της Τροίας προς την Ιθάκη – πολλοί ιστορικοί γεωγράφοι θεωρούν ότι το δρομολόγιό του ξεκίνησε από τη μικρασιατική παραλία, διέσχισε το Αιγαίο, πέρασε από το πέλαγος γύρω από τη Σικελία για να καταλήξει στο Ιόνιο, στην Ιθάκη. Η Σικελία βρίσκεται βορείως της Λαμπεντούζα. Εκεί είναι το Μιλάτσο, όπου θεωρείται ότι βρισκόταν η σπηλιά του Πολύφημου. Δίπλα, προς τα βόρεια, είναι τα Νησιά του Αιόλου, όπου ο Οδυσσέας παρέλαβε τον ασκό με τους φυλακισμένους ανέμους. Δυτικά, είναι το στενό της Μεσσίνας, που χωρίζει την Σικελία από τον κορμό της Ιταλίας και θεωρείται από πολλούς το τρομακτικό πέρασμα μεταξύ Σκύλλας και Χάρυβδης.

Δεν είναι όμως αυτές οι γεωγραφικές συμπτώσεις που έχουν σημασία. Είναι η ουσία του ομηρικού ποιήματος, η ποιητική αφήγηση του άθλιου πολέμου, της περιπλάνησης, της προσφυγιάς και του φόβου του θανάτου. Οι στίχοι του έρχονται από τα βάθη των χιλιετιών, αναφέρονται σε μύθους και σε πρόσωπα ενδεχομένως ανύπαρκτα, συνηχούν όμως με υπαρκτές καταστάσεις, πραγματικούς καταδιωκόμενους και πραγματικά θύματα, σε μαζική μάλιστα κλίμακα, στη σημερινή Ευρώπη και τον κόσμο. Στην Ραψωδία Ν, στίχος 203 της Οδύσσειας, ο Οδυσσέας λέει τα εξής:

«Ώ μοι εγώ, τέων αύτε βροτών ες γαίαν ικάνω;

Η ρ’ οι γ’ υβρισταί τε και άγριοι ουδέ δίκαιοι,

ήε φιλόξεινοι και σφιν νόος εστί θεουδής;»

(«Ώχου, σε ποιων να βρέθηκα τη χώρα ανθρώπων πάλε;

Άγριοι είναι τάχα και κακοί και δίκιο δεν κατέχουν

ή να φοβούνται τους θεούς και ν’ αγαπούν τους ξένους;»,
Μετάφραση Ζήσιμου Σιδέρη)

Το πολύ ενδιαφέρον σημείο είναι ότι το αγωνιώδες αυτό υπαρξιακό ερώτημα ο Οδυσσέας το θέτει φτάνοντας στην ίδια του την πατρίδα, την Ιθάκη, μετά το ήσυχο νυχτερινό ταξίδι που του εξασφάλισε ο βασιλιάς Αλκίνοος της Κέρκυρας. Το ίδιο όμως ερώτημα διαπερνάει όλη την Οδύσσεια. Το δίπολο «υβρισταί και άγριοι» από τη μια και «φιλόξεινοι» από την άλλη, το βρίσκουμε με τους ίδιους ακριβώς όρους και στην Ραψωδία Ζ και στην Θ και στην Ι, στις επισκέψεις του Οδυσσέα στο χώρο των Λαιστρυγόνων και των Κυκλώπων.

Να τολμήσω να φύγουμε; Το ταξίδι μας θα είναι ασφαλές; Θα φτάσουμε κάπου ή θα πνιγούμε; Τι ανθρώπους θα βρούμε εκεί; Θα καταλαβαίνουν τα αραβικά; Θα μας προστατεύσουν ή θα μας κυνηγήσουν; Τα παιδιά μας θα μείνουν σώα; Οι γριές και οι γέροι; Θα βρούμε δουλειά; Θα πεινάμε πολύ; Θα έχουμε λοιμώξεις και μολύνσεις και αρρώστιες; Θα μας απαντήσουν με μίσος; Θα μας στείλουν πίσω στον άγριο εμφύλιο; Θα μας δωρίσουν στους βασανιστές εξουσιαστές της γης μας;

Τα υπαρξιακά ερωτήματα του ομηρικού Οδυσσέα επιβιώνουν αιώνες και είναι πάλι, μετά από τρεις σχεδόν χιλιάδες χρόνια, τα καθημερινά βασανιστικά ερωτήματα των μεταναστών και προσφύγων. Το δίπολο «υβρισταί και φιλόξεινοι» είναι πραγματικό, είναι συγκρουσιακό, είναι δραματικό και απασχολεί όχι μόνο τις ομάδες των εκπατρισμένων αλλά και τις κοινωνίες των αναπτυγμένων χωρών της υποδοχής.
Όταν, για τις επερχόμενες ευρωεκλογές, θεωρούμε ότι κεντρικό ζήτημα είναι αν πανευρωπαϊκά θα υπάρξει μια εντυπωσιακή εκλογική άνοδος της ακροδεξιάς σημαίνει ακριβώς ότι το δίλημμα ανάμεσα στον ανθρωπισμό και τη βαρβαρότητα, τη φιλοξενία και την ύβρη, την ιδιοτέλεια και την ηθική, την αλληλεγγύη και το σαδισμό, την αγάπη και το μίσος, είναι το κεντρικό πολιτικό πρόβλημα της ηπείρου μας. Ο τυφλός ραψωδός φαίνεται ότι διαθέτει άφταστη όραση σε σχέση με το μακρινό μέλλον. Ένας διορατικός προφήτης.

Πριν λίγους μήνες, από τις εκδόσεις Verso κυκλοφόρησε το βιβλίο «Hara Hotel – a tale of Syrian refugees in Greece» της Τερέζα Τόρνχιλ, μιας γυναίκας με μεγάλη εμπειρία εθελοντικής προσφοράς σε μεσανατολικούς προσφυγικούς καταυλισμούς. Αναφέρεται σε έναν ελληνικό καταυλισμό γύρω από ένα ξενοδοχείο με την επωνυμία του τίτλου, «Χαρά», στα βορειοδυτικά σύνορα της Ελλάδας. Ο λέκτορας M.I. Αχμάντ του Πανεπιστημίου του Stirling στη Σκωτία, σε μια κριτική του στο Times Literary Supplement, γράφει: «Εστιάζοντας ιδιαίτερα στην ιστορία ενός νέου Κούρδου της Συρίας, του Juwan Azad, η συγγραφέας προβάλλει μια ζωντανή εικόνα των δυσκολιών που, ακόμα και οι πιο τυχεροί από τους πρόσφυγες μπορεί να έχουν συναντήσει και στη διαδρομή και στην άφιξή τους. Μερικές από τις προκλήσεις είναι παγκόσμιας εμβέλειας: Να πετύχουν μια σκηνή, να βρουν φαγητό, να μπορούν να κάνουν μπάνιο, να βρουν φακούς για τα γυαλιά τους. Ορισμένοι έχουν προβλήματα ζωής και θανάτου. Ποια σύνορα να διασχίσουν, ποια ποτάμια να ακολουθήσουν, σε ποιες θάλασσες να πλεύσουν. Η ιστορία του Juwan είναι συνταρακτική, γιατί συνδυάζει όλα αυτά τα στοιχεία από τις ντικενσιανές ανατροπές της τύχης μέχρι μια ομηρική οδύσσεια, διαμέσου μιας διαδρομής με μοιραία εμπόδια στον ευρωπαϊκό χώρο».

Δεν είναι, όμως, μόνο το θέμα των μεταναστών και των προσφύγων όπου η Οδύσσεια έχει να πει πολλά. Είναι και το θέμα αυτών που επιστρέφουν εξουθενωμένοι από το βάρβαρο πόλεμο. Η Μάντλεν Μίλερ, κλασική φιλόλογος και βραβευμένη συγγραφέας του μυθιστορήματος «Κίρκη», σε ένα άρθρο της στο TLS με τίτλο «H σκοτεινή καρδιά του Οδυσσέα», γράφει:
«Ο Οδυσσέας είναι ενδιαφέρων όχι μόνο για το πώς πετυχαίνει, αλλά και για το πώς και γιατί αποτυχαίνει. Ο Τζόναθαν Σέι, ως κλινικός ψυχίατρος που έχει εργαστεί με βετεράνους από τον πόλεμο του Βιετνάμ, επεσήμανε εντυπωσιακoύς παραλληλισμούς ανάμεσα στο δύσκολο ταξίδι του Οδυσσέα πίσω στην Ιθάκη και τις δυσκολίες τις οποίες αντιμετωπίζουν μερικοί βετεράνοι που επιστρέφουν: Υπερεπαγρύπνηση, κλονισμένη εμπιστοσύνη, ακόμη και έλξη των ναρκωτικών και του αλκοόλ, όπως εκφράζονταν και από τους Λωτοφάγους. Μπορούμε να ισχυριστούμε ότι μερικές από τις εσωτερικές συγκρούσεις του Οδυσσέα και τις αυτοκαταστροφικές του τάσεις, πιθανότατα, εκφράζουν το πιο πρώιμο δυτικό πορτραίτο του Post-Traumatic Stress Disorder [αγχώδης μετατραυματική διαταραχή]».

H επιστροφή της Οδύσσειας γίνεται ιδιαίτερα αισθητή στο χώρο της αγγλικής γλώσσας. Το Φεστιβάλ Λογοτεχνίας του Λονδίνου στο Southbank Centre, τον περασμένο Οκτώβριο, συμπεριέλαβε στο πρόγραμμά του τη ζωντανή ανάγνωση της Οδύσσειας από διακεκριμένους ηθοποιούς και μια συζήτηση συγγραφέων με θέμα «Εισαγωγή στην Οδύσσεια».
Δύο βιβλία που έχουν εκδοθεί, αρκετά πρόσφατα, έχουν σηκώσει πολύ συζήτηση: Το ένα είναι η νέα μετάφραση της Οδύσσειας στην αγγλική, για πρώτη φορά από γυναίκα, την Έμιλυ Ουίλσον, καθηγήτρια κλασικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια. Η γλώσσα που χρησιμοποιεί φεύγει από το βαρύ επικό ύφος, αλλάζει το ανδρικό στερεότυπο εκφράσεων στις σχέσεις των δύο φύλων, έχει ένα φιλικό κι όχι αποικιοκρατικό ύφος απέναντι στους αλλόκοτους λαούς, όπως οι Κύκλωπες, που συναντά το πλήρωμα του Οδυσσέα, είναι χαμηλόφωνη και απλή, με μια εσωτερικότητα που δεν έχει στο ίδιο βαθμό ούτε το ελληνικό πρωτότυπο. Για παράδειγμα, τα πιο πάνω πρώτα λόγια του Οδυσσέα στην Ιθάκη είναι:
«Where am I now? / Are those who live here violent and cruel? / Or are they kind to strangers, folks who fear the gods?».

Το δεύτερο είναι του καθηγητή Κλασικής Φιλολογίας στη Νέα Υόρκη Ντάνιελ Μέντελσον, «An Odyssey – a Father, a Son and an Epic». Το φθινόπωρο του 2011 αφιερώνει το εξάμηνο της διδασκαλίας του στην Οδύσσεια. Από την πρώτη μέρα του σεμιναρίου επισημαίνει ένα πρόσωπο που δεν είχε καμία απουσία από τις παραδόσεις που ακολούθησαν. Είναι ο 81 ετών πατέρας του, συνταξιούχος διακεκριμένος τεχνικός ερευνητής. Συμμετέχει και στο πολυήμερο θαλάσσιο ταξίδι που έγινε στο τέλος, μια κρουαζιέρα από τις ακτές της Τροίας, μέσω του Αιγαίου, της Σικελίας και της Μάλτας, στην Ιθάκη, «Στα Ίχνη του Οδυσσέα». Είναι ένα δυνατό βιβλίο, γιατί συμπλέκει βαθιά προσωπικά βιώματα με στοχασμούς για τα νοήματα που κρύβονται στο βάθος των στίχων της Οδύσσειας.

Το επικό ποίημα για την επιστροφή του Οδυσσέα επιστρέφει το ίδιο στην Ευρώπη και στην Αμερική. Οι καημοί των ναυτικών της Ιθάκης την εποχή του Τρωικού Πολέμου συνηχούν πλήρως με τα βάσανα Ασιατών, Αφρικανών, Λατινοαμερικανών προσφύγων και με τα ηθικά διλήμματα των πολιτών ανεπτυγμένων καπιταλιστικών χωρών του σήμερα.

Ο Χάιντεγκερ είχε πει ότι η γλώσσα της φιλοσοφίας είναι η ελληνική. Ίσως να είναι η ίδια και η γλώσσα της πολιτικής.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.