Τι να πεις για τον πολιτισμό σε ένα λα(γ)ό που αρνείται να πεθάνει;

// Γράφει η Πέπη Ρηγοπούλου //

Το σώμα και το άγαλμα του πολιτισμού

ή

Τι να πεις για τον πολιτισμό σε ένα λα(γ)ό που αρνείται να πεθάνει; (*)

 

Θα αρχίσω λέγοντας δυο ιστορίες για το σώμα και το άγαλμα.

Ιστορία πρώτη: Οι Βούδες

Βρισκόμαστε το 2001 στο πανεπιστήμιο Τζαβαχαρλάλ Νεχρού στο Νέο Δελχί όταν κάνει τον γύρο του κόσμου το νέο της καταστροφής των αγαλμάτων του Μπαμιγιάν στο Αφγανιστάν. Πρόκειται για τα δύο τεράστια αγάλματα του Βούδα (35 και 50 μέτρων) που κατέστρεψαν οι Ταλιμπάν και που βρίσκονταν στον αρχαίο δρόμο του μεταξιού που σήμερα επιχειρούν να αξιοποιήσουν οικονομικά και πολιτικά οι Κινέζοι. Τα αγάλματα έχουν ανεγερθεί σε λατρευτικά σπήλαια τον τρίτο π.Χ. αιώνα και αποτελούν δείγματα της ελληνοϊνδικής τεχνοτροπίας Γκαντάρα, με την χαρακτηριστική απολλώνια πτυχολογία, που ο απόηχός της φτάνει μέσα από την εξάπλωση του Βουδισμού μέχρι και την Ιαπωνία. Το γεγονός ότι έχουν αναγνωριστεί ως θησαυροί της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς δεν αποθαρρύνει τους φανατικούς Ισλαμιστές. Έτσι, η άποψη των πιο ευέλικτων ότι είναι καλύτερα να εκβιαστεί η UNESCO να πληρώσει λύτρα για την υποτιθέμενη αναστύλωσή τους ανατρέπεται από τους πιο ένθερμους που πρώτα πλήττουν τους Βούδες με τανκς και εν συνεχεία σωρεύουν στο σώμα τους άφθονα εκρηκτικά που τοποθετούν κρατούμενοι ντόπιοι Σιίτες και τους γκρεμίζουν. Προηγουμένως έχουν εκτελέσει χιλιάδες Σιίτες Χαζάρους, αφού η ερμηνεία τους του Κορανίου απαγορεύει ως θανάσιμα αμαρτήματα την εικόνα, την μουσική, τον χορό.

Ιστορία δεύτερη: το παλικάρι από την Ανάβυσσο.

Παρίσι, 1932. Δυο Έλληνες συζητούν αμέριμνα στη γλώσσα τους βέβαιοι ότι κανείς δεν τους καταλαβαίνει, λέγοντας περίπου: «Δεν μου λες, ρωτά ο πρώτος, νομίζεις ότι έτσι που είναι κομμένος σε κομμάτια θα μπορέσουμε να τον ξεφορτωθούμε; – Μην ανησυχείς απαντά ο άλλος. Θα τον ξεφορτωθούμε χωρίς πρόβλημα.» Για ατυχία τους κοντά παρακολουθεί ένας τρίτος Έλληνας που σπεύδει να ειδοποιήσει έναν φλικ που παρεμβαίνει άμεσα και συλλαμβάνει τους απερίσκεπτους. Οδηγούνται υπό συνοδείαν στο ξενοδοχείο τους, όπου έκπληκτοι οι αστυνομικοί ανακαλύπτουν ότι το έγκλημά τους είναι διαφορετικής υφής. Πρόκειται για αρχαιοκάπηλους που ανέσκαψαν ένα άγαλμα, εν συνεχεία το τεμάχισαν και το μετέφεραν λαθραία στο εξωτερικό. Το άγαλμα ξαναγυρνά στον τόπο του. Πρόκειται για τον Κροίσο, των τελευταίων δεκαετιών του 6ου π. αιώνα, στο σύνορο μεταξύ αρχαϊκής και κλασικής τέχνης που εκτίθεται σήμερα στον πρώτο όροφο του Εθνικού Αρχαιολογικού μας Μουσείου. Ένα πανέμορφο μελαγχολικό παλικάρι ύψους 1.95 από την Ανάβυσσο που σκοτώθηκε πολεμώντας για την πατρίδα του. Οι ζημιές από την βάναυση μεταχείρισή του έχουν σε μεγάλο βαθμό αποκατασταθεί, αλλά ο προσεκτικός επισκέπτης μπορεί και σήμερα να διακρίνει τις πληγές του που δεν μπορούν να επουλωθούν ολοκληρωτικά. Στο βάθρο του αγάλματος έχει σωθεί μια επιγραφή με την οποία θα κλείσουμε την κουβέντα μας.

Είναι χτεσινοί, σημερινοί ή αυριανοί οι Βούδες του Μπαμιγιάν που εμείς οι άνθρωποι σπάσαμε όπως έγραψε ο ταλαιπωρημένος από τους πολιτικούς Καβάφης τα αγάλματά των;

Είναι χτεσινός, σημερινός ή αυριανός ο Κροίσος; Και ο πολιτισμός; Λέξη που εδώ συνειδητά χρησιμοποιώ για να μιλήσω και για το σύνολο των φαινομένων μιας κοινωνίας, ή όλων των κοινωνιών αλλά και για τα έργα πολιτισμού; Πόσο και με ποια έννοια είναι χτεσινός, σημερινός, αυριανός;

  • Σκέφτομαι και αισθάνομαι τον πολιτισμό σαν ρωγμή και σαν συνέχεια. Για τον δημιουργό, τον κάθε λογής ποιητή, ρωγμή και συνέχεια αποτελούν μέρος μιας και της αυτής διαδικασίας που περνά συνεχώς από την αντίθεση στην σύνθεση. Όταν ο Γκωγκέν επιγράφει τον πίνακά του Από πού ερχόμαστε, τι είμαστε πού πάμε, συνθέτει ένα συνεχές του χρόνου, του ιερού και του βέβηλου χρόνου όσο και του χώρου, από την Άρλ στην Ταϊτή που συνεχίζει να είναι παρόν σε κάθε θεατή, σε κάθε καλλιτέχνη στον οποίο το έργο μιλά. Όταν ο Πούσκιν μιλά για την ποίησή του στο ποίημα του για το αχειροποίητο μνημείο, μας λέει πως αυτό είναι η ποίησή του, που θα είναι σημερινή, σύγχρονη όσο θα ζει στον κόσμο έστω και ένας αληθινός ποιητής.
  • Η πολιτισμική δημιουργία λοιπόν
  1. Δεν τεμαχίζεται χρονικά ή χωρικά. Δεν είναι το κατεστημένο, ιδίως το κατεστημένο που το παίζει ανατρεπτικό. Είναι ο εχθρός του στερεότυπου και του προσχήματος. Αυτός που αμφισβητεί όχι για να κατεδαφίσει αλλά για να γεννήσει νέες ιδέες και μορφές.
  2. Είναι το δύσκολο, το επικίνδυνο, το απαραίτητο, το σημαντικό.
  3. Είναι το παλινδρομικό ταξίδι στο χώρο, πραγματικό και ουτοπικό εκεί και εδώ , και τον χρόνο, χτες και αύριο . Παλίνδρομο. Δηλαδή με επιστροφές, από το παρόν και το μέλλον, ή αλλιώς νόστος, στον εδώ χώρο και στον τώρα χρόνο .
  4. Είναι το αίτημα και η υλοποίηση μιας αναζωογονημένης συλλογικότητας/συνδετικός ιστός της κάθε κοινωνίας και της οικουμένης.
  5. Τα έργα πολιτισμού, πιο σωστά των πολιτισμών, υλικά και άυλα, είναι οι φάροι της αέναης πορείας του ανθρώπου. Για τον μοντερνισμό των επαναστατικών πρωτοποριών τα αριστουργήματα είναι ύποπτα, καταπιεστικά. Γι αυτό και ο Αρτώ μας λέει να τελειώνουμε με τα αριστουργήματα, en finir avec les chefs d’ oeuvre. Αλλά ο μοντερνισμός, φτάνει να θυμηθούμε το Σουρεαλιστικό μανιφέστο, ταυτόχρονα δημιούργησε τους δικούς του κλασικούς. Στον Αρτώ, όπως και στον Μπρέχτ και στον Λόρκα και στον Ελύτη ο διάλογος με το αριστούργημα ξαναγεννιέται συνεχώς από την στάχτη του, μεταμορφωμένος, αλλά γι αυτό ακόμα πιο ζωντανός. Μέσα από την δημιουργία, μέσα από την τέχνη ακόμα και από την τέχνη του σωστού θεατή, ακροατή, αναδύεται αναπάντεχα η οικείωση με το αριστούργημα. Η ώρα που ο μικρός κόσμος του καθενός μας συναντά τον μεγάλο.
  6. Ο άνθρωπος, ο πολίτης, και κατ’ εξοχήν ο δημιουργός φτιάχνει σκέψεις και φόρμες κλέβοντας από την μαγική σπηλιά των αναμνήσεων και των συμβόλων του ασυνείδητου, δημιουργεί με συνειρμούς. Αλλά για να ξυπνήσει και να αρχίσει να ρέει το ποτάμι των συνειρμών, η ψυχή έχει ανάγκη να λυθεί, να ξεπεράσει το μπλοκάρισμα που γεννά ο φόβος. Η άξια πολιτισμική δημιουργία, η πολιτική πράξη που είναι και αυτή δημιουργία, προϋποθέτουν μια νίκη κατά του φόβου, όχι την απώθηση αλλά την υπέρβαση του φόβου, ο οποίος σκοτώνει τους συνειρμούς που ενώνουν την ραπτομηχανή και την ομπρέλα, εκείνα δηλαδή που στην δήθεν κανονική , την νευρωσική και προσκυνημένη του κατάσταση, ο άνθρωπος θεωρεί άσχετα και τα απωθεί.
  7. Απαλλαγμένη από την υποταγή στον φόβο και τον ευνουχισμό η πολιτισμική δημιουργία γίνεται περιπέτεια και περίσσεια ψυχής. Ανασύρει από τον κόσμο του άμορφου όλα εκείνα που κινδυνεύουν να μείνουν για πάντα ανεκπλήρωτες δυνατότητες: Το παραπάνω του ανθρώπου. Του ανθρώπου εκείνου που καταφέρνει, όπως τον προτρέπει ο Ηράκλειτος, να γίνει αυτός που είναι.
  8. Το έργο του πολιτισμού είναι πράξη γενναιοδωρίας. Όταν είναι δωρεάν αλλά και όταν αμείβεται το έργο πολιτισμού ξέρει, ακόμα και όταν η κατεστημένη εξουσία των πολιτικών είτε και των δήθεν ειδημόνων του πολιτισμού το θάβουν, να πολλαπλασιάζεται σαν τους άρτους και τα ψάρια που έθρεψαν τους ακροατές της Επί του Όρους ομιλίας που είναι ένα ανεπανάληπτο έργο τέχνης. Και σαν τα σκέτα φασόλια που ο Αλέκος, κλοσάρ με τρία μεταπτυχιακά και ταρακουνημένο εγκέφαλο από τα βασανιστήρια με ηλεκτροσόκ, μας τάισε κάποτε κάνοντάς μας να νιώθουμε την απόλυτη πολυτέλεια.
  9. Όποιος πλησιάζει στα σοβαρά τον πολιτισμό και τα έργα/δώρα που τον σφραγίζουν, καταλαβαίνει πως δεν έχουν να κάνουν με μιαν επίπλαστη υποκριτική ειρήνη από αυτές που συχνά συμπορεύονται αρμονικά με τους πιο απάνθρωπους πολέμους ανάμεσα στα κράτη ή και ανάμεσα στα μέλη της ίδιας κοινωνίας με θύματα συνήθως τους ασθενέστερους. Ο πολιτισμός και τα έργα πολιτισμού περιέχουν και την ενσώματη γνώση της διαίρεσης, της διάσπασης. Αλλά με στόχο όχι την διαιώνιση αλλά το ξεπέρασμά της . Μέσα σε όλη την αρχαία γραμματεία, στους προσωκρατικούς σαν τον Εμπεδοκλή, στην τραγωδία και στον Πλάτωνα, στους Ελισαβετιανούς και στο μεγάλο μυθιστόρημα η αναμέτρηση με το άγριο, το δύσκολο για χάρη μιας ζητούμενης κάθαρσης επιμένουν. Η Τραγωδία ο Σαίξπηρ, ο Καλντερόν, ο Βιάσα δημιουργός της Μαχαμπαράτα μας μιλούν για αγριότητα. Ο Μπίμα τρώει τα σπλάχνα του Ντουσάσανα και καταδικάζεται στους αιώνες και αυτό είναι μέρος της βασανισμένης πορείας μέχρι οι Πάνταβας και οι Κούρου, οι αντίπαλες βασιλικές δυναστείες, να ενωθούν σε έναν άλλο κοσμικό κύκλο. Μια ειρήνη κερδισμένη με πόνο που ο ποιητής μας προτείνει να πετύχουμε όχι αλλού αλλά σε αυτήν εδώ την ζωή.
  10. Το έργο πολιτισμού είναι η απάντηση της δημιουργίας στην πρόκληση της Ιστορίας η οποία βέβαια κάθε άλλο παρά έχει τελειώσει. Απάντηση στον φόβο και στον θάνατο που γεννά συνεχώς μια Ιστορία η οποία στο ξεκίνημα του 21ου αιώνα φλερτάρει συνεχώς με τον εφιάλτη. Πώς αναμετριέται με τον εφιάλτη αυτόν ο δημιουργός; Ο Φειδίας, ο Γκόγια, ο Χατζηδάκις, o Στραβίνσκι, ο Μπιλ Βαϊόλα, ο Ινδός ερμηνευτής του Κατακάλι ή το μέλος ενός σημερινού θιάσου διαμαρτυρίας στην Βεγγάλη, ο ηθοποιός της Όπερας του Πεκίνου, το αγόρι που αυτή την στιγμή γράφει δυο στίχους και το κορίτσι που αύριο θα τους τραγουδήσει, τα πάρα πολλά νέα παιδιά που σήμερα δημιουργούν στην Ελλάδα και βέβαια αλλού, όλοι απαντούν στην πρόκληση της Ιστορίας, απαντούν στον φόβο και στον θάνατο με την δημιουργία.
  11. Η σημερινή πολιτισμική βασικά κρίση είναι μέρος του εφιάλτη. Αλλά είναι και η ευκαιρία να κοιτάξουμε κατάματα την αγριότητα και την απανθρωπία και να προτείνουμε στην Ιστορία άλλους, διαφορετικούς δρόμους. Γνωρίζοντας τους συρμούς, τις μόδες της τέχνης, αλλά ξεπερνώντας τους, αρνούμενοι κάθε ταμπέλα. Αρνούμενοι κάθε ταμπέλα που μας παγώνει, κάθε ετικέτα που, όπως έλεγε ο Τόμας Έλιοτ στο ποίημά του Prufrock, μας καρφιτσώνει και μας κάνει να σπαρταράμε σαν έντομα/εκθέματα μιας τερατώδους συλλογής στον τοίχο της κοινοτυπίας.

And I have known the eyes already, known them all—

The eyes that fix you in a formulated phrase,

And when I am formulated, sprawling on a pin,

When I am pinned and wriggling on the wall,

Then how should I begin

To spit out all the butt-ends of my days and ways?

 

[Πρόχειρη μετάφραση]

Και έχω ήδη γνωρίσει τα μάτια, όλα τα μάτια-

Τα μάτια που σε καρφώνουν με μια στερεότυπη φράση

Και όταν με έχουν καρφώσει, όταν σπαράζω πάνω σε μια καρφίτσα

Όταν με έχουν καρφιτσώσει, όταν αγωνιώ στον τοίχο

Τότε πώς θα έπρεπε να αρχίσω

Να ψελλίζω, πώς να βρω τις άκρες για τις μέρες μου;

  1. Όχι για να υποταχτούμε στην κατεστημένη βαρβαρότητα, όχι για να την αναγάγουμε σε νόμο, αλλά για αντισταθούμε και να την ανατρέψουμε μέσα από την πολιτική και αισθητική δημιουργία.

Ξαναγυρνώ στα σπασμένα αγάλματα του προλόγου μου:

Οι γιγάντιοι Βούδες/Απόλλωνες του Μπαμιγιάν που γεφύρωναν πολιτισμικά τις χιλιετίες, τους πολιτισμούς και τις ηπείρους έγιναν σκόνη, Για να ανασυσταθούν και να μην είναι ολογράμματα απαιτούνται εκατομμύρια που οι ισχυροί προτιμούν να δίνουν για πυραύλους.

Το παλληκάρι της Αναβύσσου στέκει αστραφτερό μέσα στην μελαγχολία του. Μέσα στο κάλλος του ωραίου θανάτου. Στα πόδια του η επιγραφή λέει:

ΣΤΕΘΙ ΚΑΙ ΟΙΚΤΙΡΟΝ ΚΡΟΙΣΟ ΠΑΡΑ ΣΕΜΑ ΘΑΝΟΝΤΟΣ ΗΟΝ ΠΟΤ ΕΝΙ ΠΡΟΜΑΧΟΙΣ ΟΛΕΣΕ ΘΟΡΟΣ ΑΡΕΣ

ΣΤΑΣΟΥ ΚΑΙ ΚΛΑΨΕ ΔΙΠΛΑ ΣΤΟ ΜΝΗΜΑ ΤΟΥ ΝΕΚΡΟΥ ΚΡΟΙΣΟΥ ΠΟΥ ΠΡΟΜΑΧΩΝΤΑΣ ΚΑΠΟΤΕ ΣΚΟΤΩΘΗΚΕ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΓΡΙΟ ΑΡΗ

Ας σταματήσουμε και ας τον χαιρετήσουμε. Σε μια ώρα που έχει ανάγκη από προμάχους, από πρωτοπόρους, αβάν γκαρντ, στην τέχνη και την ζωή.

 

(*) Με το κείμενο αυτό η Π. Ρηγοπούλου συμμετείχε στην εκδήλωση για τον πολιτισμό με θέμα Τι είδους Πολιτισμό θέλουμε; που διοργάνωσε το ΜέΡΑ 25 στο Ίδρυμα Κακογιάννη την 27η Φεβρουαρίου 2019.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.