Δυσανεξία στις τέχνες και στα γράμματα (μέρος Α’)

// Γράφει η Νένα Βενετσάνου //

Ένα τέτοιο θέμα, σε μπλογκ που ψάχνει να βρει ομόηχους και ομονοείς αναγνώστες εντός μιας βλαμμένης κοινωνίας «σέλφιδων» και των δικτύων αυτών, είναι προειδοποίηση ενάντια στη συστηματική καλλιέργεια του ναρκισσισμού, στην κοινωνία που πάνω της στηρίζεται η παγκόσμια καθεστηκυία τάξη, αλλά και αναπτύσσονται νέες στρατηγικές κατάκτησης της εξουσίας μέσω του διαδικτύου (αν και όχι μόνο μέσω αυτού). Μέσα, λοιπόν, σε αυτό το πλανητικό διαδικτυακό «κατασκεύασμα» συνθηκών στρατοπέδου, απηχεί μόνο η ηχώ των γεγονότων, δηλαδή ακούμε, μαθαίνουμε και μπορεί να πολιτευόμαστε, αλλά σαν από κεκτημένη ταχύτητα και πάντα εντός των τειχών «μας».

Αυτή η εσωστρέφεια -όχι καινούρια για την ανθρωπότητα- δημιουργεί το ενθύμημα, την ανάγκη να αποτυπώσουμε, να διατηρήσουμε, να κωδικοποιήσουμε, να μνημονεύσουμε ό,τι τελικά επάξια εξαφανίζει τις πραγματικές μας προθέσεις. Όπως μια πόλις στήνει ανδριάντα. Υποστηρίζω ότι ο πολιτισμός γενικώς περιορίζει και συχνά λογοκρίνει κάθε τι που είναι ή μιμείται τις τέχνες, με πρόσχημα τον εκδημοκρατισμό της κοινωνίας ή τη διατήρηση της τάξης. Η διαδικασία είναι παλιά. Η τέχνη ως πράξη, πατάει στην πραγματικότητα και κατασκευάζει κάτι απόλυτο μέσα από τη σύγκλιση των αντιθέτων. Την όποια σύγκλιση που εμφανίζεται μέσα στη δομή της τέχνης, τη νιώθουμε, αλλά δεν μπορούμε να την επαναλάβουμε, απλά τη νιώθουμε. Γι’ αυτό ο καλλιτέχνης είναι μοναδικός και το έργο του προσωπικό. Το κάλλος όμως, με το οποίο είναι συνυφασμένη η τέχνη, εξελίσσεται άστατα μέσα στο χρόνο, με τρόπο που άλλοτε τον εξαφανίζει και άλλοτε τον αναδεικνύει. Αυτό το κάλλος είναι που γίνεται έργον. Δηλαδή, άλλοτε το σχήμα, η λέξη, η έννοια, ο ήχος, η εικόνα παραμένουν αποκρυσταλλωμένα και άλλοτε μεταβάλλονται. Τα σταθερά και τα ασταθή στοιχεία εντός της τέχνης αποκρύπτουν τον τρόμο των ανθρώπων για ό,τι δεν είναι προκαθορισμένο στη ζωή τους (μάλλον προσπαθούν να τον αποκρύψουν). Αυτός ο τρόμος είναι κοινός για όλους τους ανθρώπους, καλλιτέχνες και μη.

Η βεβαιότητα ότι ο πολιτισμός εγγυάται τον έλεγχο του τρόμου υπέρ του συνόλου είναι αυταπάτη, αλλά αυτό είναι άλλο θέμα που δεν ενδιαφέρει τους νάρκισσους. Οι νάρκισσοι αποζητούν και στηρίζουν αυτή την απατηλή εγγύηση του ελέγχου. Οι νάρκισσοι έχουν επιφορτιστεί, πλέον, με την εγγύηση του κοινωνικού ελέγχου επί της τέχνης. Και ενώ ο χρόνος, ως ιστορικός, φέρνει στο φως και άγνωστες πλευρές της τέχνης, ο πολιτιστικός έλεγχος λειτουργεί ως θεϊκή παρέμβαση, που ανατρέπει τη διάσταση του κόσμου που εμφανίζεται ως τέχνη. Τι αντίφαση! Ένα παράδειγμα: Στην ταινία «Οκτώβρης», η καλλιτεχνική πράξη του Αϊζενστάιν περιείχε κάτι τρομαχτικό, την επανάσταση. Στην περίφημη σκηνή της κατάληψης των χειμερινών ανακτόρων, οι εργάτες φαίνεται να σέβονται την πολιτιστική κληρονομιά. Η σκηνή παράγει ένα αποτέλεσμα που ξεπερνά κάθε προσδοκία προπαγάνδας του νέου καθεστώτος. Όταν όμως αποκαλύφτηκε ότι το καθεστώς όχι μόνο δεν σεβόταν, αλλά αντίθετα εξόντωσε χιλιάδες καλλιτέχνες και πνευματικούς ανθρώπους (και πως οι κομπάρσοι κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων έκαναν περισσότερες καταστροφές στ’ ανάκτορα από ό,τι η πραγματική κατάληψή τους) η ίδια σκηνή σε κάνει να γελάς -και να λυπάσαι- με το αποτέλεσμα αυτό της «νουθεσίας» τέτοιων καθεστώτων.

Άλλο παράδειγμα είναι η δίωξη του Φειδία από την Αθήνα, μετά την κατασκευή του Παρθενώνα (όχι πριν). Όταν ο καημένος απέδειξε ότι δεν είχε κλέψει το χρυσό του αγάλματος της Αθηνάς, οι Αθηναίοι αντίπαλοι του Περικλή, μια και δεν μπορούσαν να τα βάλουν με τον Περικλή, πέτυχαν τον εξοστρακισμό του Φειδία, κατηγορώντας τον για ύβρη, γιατί, υποτίθεται, είχε αποτυπώσει επάνω στην ασπίδα της Αθηνάς μορφές με γενειάδα, που ήταν οι προσωπογραφίες του Περικλή και η δική του. Νύχτα έφυγε ο κακομοίρης από την δημοκρατική Αθήνα, που δεν σήκωνε τέτοιου είδους δημόσια επικύρωση. Αλλά και εκεί που πήγε, η «κακή φήμη» του, πάλι τον καταδίκασε για υπεξαίρεση χρυσού και πέθανε στη φυλακή.

Τέτοιες και άλλες ιστορίες δείχνουν μια οδυνηρή διαδικασία που καλουπώνει την όποια κοινωνία στη βεβαιότητα του τι είναι και τι όχι «σωστό». Η εκπαίδευση, βασικό στοιχείο του πολιτισμού, διδάσκει με σιγουριά ότι, με τους κατάλληλους χειρισμούς, δύνασαι ν’ ανταπεξέλθεις σε κάθε αντίθεση που προκαλεί η μάχη με το αντίθετο, το οποίο και τελικά καταλήγει στην ταύτιση των αντιθέτων στον ανώτερο βαθμό και σε πείθει «να πιστεύεις στο απίστευτο», «να βλέπεις το αόρατο», «να δοξάζεις τον εχθρό σου» και, αν χρειαστεί, να «θυσιάζεις» το έργο τέχνης ή αυτόν που σε συμφέρει, πχ. μια Ελένη Παπαδάκη για την οποία ο Θεμιστοκλής Αθανασιάδης – Νόβας σημείωνε στην κριτική του: «Αλλά η δόξα της βραδυάς ήταν η δεσποινίς Παπαδάκη. Σ’ αυτή δεν λέω ότι ημπορεί να είναι υπερήφανη. Υπερήφανοι πρέπει να είμαστε ημείς γι’ αυτήν».

Οι καλλιτέχνες και τα έργα τους συγκλίνουν τις αντιθέσεις, με τρόπο ωστόσο που αυτή η ταύτιση των αντιθέτων, τις κάνει να συνυπάρχουν και έτσι αποκτούν μυθικές διαστάσεις. Αυτοί είναι τα «χρήσιμα» δώρα των Μουσών για τον πολιτισμό. Τα έργα τους είναι για να τα οικειοποιούνται οι πολιτικοί, οι στρατιωτικοί, οι οικονομικοί παράγοντες. Τα χρυσά έργα γίνονται αχειροποίητα σύμβολα μιας πνευματικής ανωτερότητας, προφανώς της δικιάς τους. Εμείς είμαστε υπερήφανοι για την Παπαδάκη, τον Φειδία, τον Σοφοκλή, τον Αριστοτέλη, εμείς, εμείς, εμείς, που έγινε εγώ, εγώ, εγώ, απομυθοποιώντας το δημιουργό τους. Αυτή η απομυθοποίηση, που συνήθως γίνεται επιστημονικά, είναι μια διαδικασία αποδόμησης της τέχνης, που ως διαδικασία έχει μεν εξηγηθεί, όχι όμως επαρκώς. Και οι θεωρίες πολλαπλασιάζονται. Δεν μπορούμε ακόμα να ξέρουμε ακριβώς τι απορρίπτεται εντός της τέχνης, τι απο-δομούμε δηλαδή και τι απο-δομείται από μόνο του.

Εν τω μεταξύ, αυτό που φαίνεται στη σημερινή κοινωνία είναι πως οι αθώες πνευματικές τροφές, όπως οι πολιτιστικές δράσεις σε Μουσεία, εκδρομές σε αρχαιολογικούς χώρους κλ.π., τελικά προκαλούν προβλήματα αφομοίωσης. Πόσοι δεν έχουμε θαυμάσει παιδάκια να περιστοιχίζουν τα αγάλματα, να ζωγραφίζουν, να πηγαίνουν στο θέατρο και σε εκπαιδευτικές εκδρομές, αλλά αυτά στα κρυφά κάνουν μπούλινγκ στους συμμαθητές τους ή μετατρέπουν σε ψυχαγωγία τον ανταγωνισμό τους στα διαδικτυακά παιχνίδια στα σπίτια τους. Οι άνθρωποι αντιδρούν με μη φυσιολογικό τρόπο, απρόβλεπτα, σαν ένας οργανισμός που έχει δυσανεξία σε κάποιες ουσίες και, για να κόψω δρόμο, η τόση έκθεση στο πολιτιστικό «προϊόν» τούς κουράζει και αποδυναμώνει το «είναι» τους.

Ψάχνοντας παράδειγμα, έπεσα πάνω στο PLUGGY, του Μετσόβιου Πολυτεχνείου, που χρηματοδοτήθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή με 2.374.437,50 ευρώ. Στο συγγραφικό αυτό ηλεκτρονικό εργαλείο κοινωνικής δικτύωσης, οι πολίτες έχουν τη δυνατότητα να δημοσιεύουν τις δικές τους ζωντανές, βιωματικές, πολιτιστικές εμπειρίες και ιστορίες και έτσι να γίνονται οι ίδιοι κοινωνοί της πολιτιστικής κληρονομιάς τους, προβάλλοντας τα «κρυφά» πολιτιστικά μνημεία του τόπου τους. Η επιδίωξη είναι οι χρήστες να ενεργούν ως εξειδικευμένοι «αφηγητές» και έτσι να συμβάλλουν σημαντικά στη διατήρηση της υλικής και άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, την μετάδοση των πολιτιστικών αξιών, την προβολή της ταυτότητας μιας πολιτιστικής οργάνωσης, της κοινωνικής τους ομάδας. Σε μελλοντική φάση, νέες τεχνολογικές εφαρμογές υπόσχονται στους «αφηγητές» τη δυνατότητα να ζωντανεύουν τις ιστορίες τους (…τι απόσταγμα καλών προθέσεων). Δηλαδή, στην πλατφόρμα αυτή, τσαλαβουτάς στην ιστορία «σου» και γίνεσαι διασώστης του πολιτισμού. Το κουρασμένο «εγώ» και πάλι τσιγκλίζεται. Ο νάρκισσος κινητοποιείται μέσα στον μικρόκοσμό του και υποτίθεται μιλά για πολιτισμό, χωρίς την ευθύνη όμως ενός αληθινού ερευνητή. Εδώ ο «αφηγητής» νάρκισσος μετράει την επιτυχία του με likes στο ηλεκτρονικό του προφίλ. Δεν περνά από αληθινή κρίση επικύρωσης ή απόρριψης, όπως μια Παπαδάκη.

Μέσα από το προφίλ σου κινητοποιείται το συναίσθημά σου, που ανταγωνίζεται διαρκώς την επαγγελματική επιτυχία των άλλων, οι οποίοι με τη σειρά τους σε ανταγωνίζονται, πληροφορώντας σε για το μέτρημα των βημάτων τους και την ποιότητα του ύπνου τους και άλλα τέτοια. Μια πραγματική μάχη της ταυτότητάς σου με ακατανόητες, ασύνδετες και άχρηστες πληροφορίες, οι οποίες όμως αναδεικνύουν νέες ψυχοδυναμικές κοινωνικές μεταλλάξεις.

Ανάμεσα στα κοινωνικά δίκτυα και τη διαρκή ενημέρωση από τις ηλεκτρονικές αγέλες, ο κάθε ένας από μας γίνεται ο γητευτής του άλλου, αυτός που κατακτά το πεδίο του χωρίς το ρίσκο της συμμετοχής. Τελικά η καλλιέργεια του ναρκισσισμού στους καιρούς μας είναι μια στρατηγική, όπου οι νάρκισσοι πρέπει να κυριευτούν από την προσωπική τους αξία, με σκοπό να προσχεδιάζουν δωρεάν τους κανόνες για άλλους. Όμως αυτή η συμμετοχή τους δεν είναι εικονική, είναι πραγματική, χρηματοδοτείται και χρησιμοποιείται, δεν ξέρουμε από ποιους και με ποιο σκοπό, σηματοδοτώντας μια πτώση των εννοιών της ένταξης και της συμμετοχής στην κοινωνία, η οποία οδηγείται προς μια ανθρωπότητα χωρίς ανθρώπους. Το παιχνίδι παίζεται, με μια λέξη, μ’ ένα σημείο στίξης ή ένα επιφώνημα. Μέσα από το προφίλ σου κινητοποιείται το συναίσθημά σου, που ανταγωνίζεται διαρκώς την επαγγελματική επιτυχία των άλλων, οι οποίοι με τη σειρά τους σε ανταγωνίζονται, πληροφορώντας σε για το μέτρημα των βημάτων τους και την ποιότητα του ύπνου τους και άλλα τέτοια. Μια πραγματική μάχη της ταυτότητάς σου με ακατανόητες, ασύνδετες και άχρηστες πληροφορίες, οι οποίες όμως αναδεικνύουν νέες ψυχοδυναμικές κοινωνικές μεταλλάξεις.

Ποιος νοιάζεται για ζωντανές βιωματικές πολιτιστικές εμπειρίες; Αυτό που έχει σημασία σε μια επικοινωνία τέτοιας ποιότητας είναι να αποκρυφτεί ένα θλιβερό κοινωνικό «παρών» ανθρώπων που δεν έχουν πια τίποτα να πουν μεταξύ τους. Αυτό το ανάθεμα του πνεύματος (γιατί και τ’ ανάθεμα είναι προϊόν σκέψης) στο πνεύμα, είναι που αποκλείει τις τέχνες και τα γράμματα από τη ζωή. Το ανάθεμα αυτό συστήνει την πολιτιστική διαχείριση, ως αντικαταστάτη του πνευματικού κενού, μέσα στο οποίο επιτρέπεται να χειραγωγούνται οι συλλογικότητες, να μας νουθετούν στην υπακοή, να μην χρειάζεται η ανθρωπότητα να αλλάξει, μια και ο πλανήτης θα καταστραφεί. Μόνο που ο καλλιτεχνικός λόγος πάντα λέει κάτι απρόβλεπτο και διεγείρει κάτι μη ελεγχόμενο και σίγουρα καλό, βαθειά προσηλωμένο στη ζωή. Οι τέχνες και τα γράμματα προχωρούν. Τι είναι αυτό που ωθεί τους καλλιτέχνες και προς τα πού;

 

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.